تاریخ: ۱۰:۴۵ :: ۱۳۹۶/۱۲/۲۳

««تکم» عروسکی بود که به نحو بز و از چوب ساخته می‌شد که دست‌ها و پاهایش متناسب با بدن حرکت می‌کرد. « «تکمچی‌ها» آخر اسفندماه با حرکت دادن نمایش «تکم» و جمع کردن هدایایی، آمدن سال جدید را به مردم نوید می‌دادند. تکم خانی اردبیل و نمایش آیینی تکم چی آذربایجان شرقی نیز در لیست […]

««تکم» عروسکی بود که به نحو بز و از چوب ساخته می‌شد که دست‌ها و پاهایش متناسب با بدن حرکت می‌کرد. « «تکمچی‌ها» آخر اسفندماه با حرکت دادن نمایش «تکم» و جمع کردن هدایایی، آمدن سال جدید را به مردم نوید می‌دادند. تکم خانی اردبیل و نمایش آیینی تکم چی آذربایجان شرقی نیز در لیست میراث ناملموس آثار ملی به ثبت دست یافته هست.پوپک شگرف پور در کتاب «تکه و تکه‌چی» در مورد این آیین نیز آورده هست: اواخر زمستان، وقتی که سرما با طبیعت خداحافظی می‌کند و طراوت و بهار جایگرین آن گردد، وقتی که برف‌ها در سرزمین پهناور آذربایجان آب می‌شود، صدای تکم و تکم‌چی‌ها در شهر و روستا می‌پیچد که با زبان آهنگین به مردم نوید آمدن بهار را می‌دهند و خلق را برای پاک کردن کینه از دل‌ها و گرد و غبار از خانه هایشان دعوت می‌کنند.مردم در منطقه های متفاوت آذربایجان غربی در فاصله بین دو چهارشنبه‌ی انتهایی سال یعنی کول چرشنبه (چهارشنبه‌ی خاکستر) و گول چرشنبه (چهارشنبه‌ی گل) چشم انتظار آمدن تکه و تکه ‌چی می باشند. طبق رسم دیرین در خطه آذربایجان، در اسفندماه هر هفته جشنی برای استقبال از بهار برپا می‌شد.مردم، این جشن‌ها را از نخستین چهارشنبه‌ی اسفندماه، یالانچی چرشنبه (چهارشنبه دروغین) آغاز می‌کردند و در دومین چهارشنبه، «خبرچی چرشنبه» (چهارشنبه ی خبرچی)، «گول چرشنبه» (چهارشنبه‌ی خاکستر) و «گول چرشنبه» ادامه می‌دادند.

به باور مردم این سرزمین، عدد چهار اصل و ریشه‌ی طبیعت جاودانه هست و با اعتقاد عمیقی که به چهار عنصر آب، باد، خاک و آتش در زندگی مردم این خطه وجود دارد، نخستین چهارشنبه ماه آخر سال را وابسته به باد، دومین چهارشنبه را وابسته به خاک، سومین چهارشنبه را وابسته به آتش و چهارمین چهارشنبه را هم وابسته به آب می‌دانستند.نمادشناسی عدد چهار نیز اطلاعات دقیق‌تری درباره‌ی این آیین کهن در اختیارمان می‌گذارد چون که در مراحل گوناگون ارزیابی آیین تکه گردانی با وجوهی از عدد چهار رو به رو خواهیم شد، من جمله در صحنه ای که تکه ظاهر می‌شود و می‌رقصد، در چهار جهت کلیدی که می‌ایستد و بر می‌خیزد و سر انجام ظهور و حضور تکه چی و تکه‌اش در فاصله‌ی دو چهارشنبه ذکر شده و به عبارتی دقیق‌تر در آخرین چهارشنبه‌ی سال یعنی چهارشنبه‌ی گل. مفهوم نمادین چهار با مربع و صلیب رابطه پیدا می‌کند. از دورترین اعصار، حتی اعصار نزدیک به قبل از تاریخ، از چهار برای نشان دادن آنچه مستحکم قابل درک و محسوس هست، استفاده می‌شد.

علامت و نشانه خاص بُز
چهار جهت کلیدی، چهار باد، چهار ستون عالم، چهار منزل قمر، چهار فصل، چهار عنصر، چهار مزاج، چهار رود، چهار بهشت و غیره، چهار نماد این جهانی هست، مجموع ظاهر و باطن هست. در کتاب مقدس به وییه در مکاشفات، عدد چهار نشانه‌ی نظریه تمامیت هست. تکه یا بز نر علاوه بر معنی کلی آن که به حیوانی با ویژگی‌های معروف اطلاق می‌شود، مفاهیم گسترده‌ای در حوزه نماد و نشانه دارد. بز در متون قدیم و زبان هند و اروپایی علامت و نشانه‌ای خاص دارد.گفته می‌شود در فرانسه بز را نشانه چالاکی می‌دانند یا به گفته‌ی لافونتن نشانه میل به آزادی شتابکارانه هست.     بز در متون یونانی به تبع اهمیت آن در صورت فلکی وارد دیگر نشانه‌هایی شده که کاربرد فراگیری دارند. بز در متون کهن نشانه‌ی استحکام، صعود،   بالاروندگی و نیز منشا باروری هست. هنوز هم در بعضی از نقاط کشورمان مشی دامداران و کشاورزان با بز، مخصوصا بز نر رفتاری آیینی و بسیار مخصوص هست که کلیت آن به کاربردهای فراگیر معنایی و نشانه‌های تثبیت شده‌ی برآمده از آن بر می‌گردد.در سنگسر به بز پیشاهنگ پاچنگ می‌گویند. این بز نر وقتی به هفت سالگی می‌رسد به اسم پیره بز در گله می‌ماند، نه ذبح می‌شود و نه به فروش می‌رسد. سنگسری‌ها بیشتر از ۲۶۰ اسم برای نامگذاری بز و گوسفند دارند. چنین تزئینی، علاوه بر معانی آیینی تشریح شده، شباهت بسیاری با تزئین عروسک تکه دارد، اما مهم‌ترین نشانه‌های ظهور یافته در نمایش تکه گردانی، که تا به حال هم مفهوم خود را محافظت کرده، رابطه آن با زمان باروری و رویش دوباره‌ی طبعیت هست که تحت تاثیر آن وقایع اجتماعی، که متناسب با فصل بهار هست، نشانه‌های دیگری دارد که بعضی از آنان به ارتباطات و مناسبات اجتماعی و بعضی دیگر به مناسبات معیشتی مردم بر می‌گردد. این معنی با معانی نشانه شناختی قرین هست که پیدایی دوباره‌ی فصل کار و رویش را تداعی می‌کند. تکه مهم‌ترین نشانه‌ی این رخداد بنیادی در بطن عالم و طبیعت به ارزش جامعه انسانی هست.

تکه‌چی‌ها چه طور به وجود آمدند؟
   درباره پیدایش تکه چی‌ها هنوز نظر مشخصی وجود ندارد اما ظواهر نشان می‌دهد که آنان بازمانده‌های سایاچی‌ها می باشند که شاید شاخه‌ای از گوسان‌های باستانی باشند. دکتر جواد برومند در کتاب نوروز جمشید، قدمت حضور گوسان‌ها را به زمان هخامنشیان نسبت می‌دهد و می آورد:‌ از چند روز قبل از نوروز گوسان‌های شاهی با «علم عید» در شهر می‌گشتند و فرا رسیدن نوروز را با موسیقی و سرود به آگاهی مردم رسانده و هزینه‌ی عیدی را از آنان می‌گرفتند. از آنجا که تکه چی‌ها و سایاچی‌ها نیز فرا رسیدن بهار را نوید می‌دهد و انعام یا شاباشی از اهل خانه دریافت می‌کند. آیین آنان با مراسم دوره هخامنشایان مقایسه پذیر و شبیه هست.تکه، عروسکی چوبی به نحو بز هست ولی در بعضی منطقه های به نحو شتر هم وجود دارند. شکل بز را روی چوبی ضخیم می‌شکند و دورتا دور آن را می‌برند یا با وسایلی آن را تراش می‌دهند. دست‌ها و پاها نیز به صورت مجزا بریده و با استفاده از میخ با اتصالاتی دیگر به تنه وصل می‌شود. مفاصل حرکتی دست و پا کمک می‌کند تا رقص تکه و حرکت‌های چرخشی‌اش به زیبایی به نمایش در آید برای به حرکت در آوردن این عروسک آیینی صفحه گرد یا چهارگوشی الزم هست تا تکه گردان عروسک تکه را روی آن به نمایش بگذارد و نیز چوبی که با آن تکه را برقصاند.

این مطلبو از دست ندید!  آشغال های جامانده در طبیعت گیلان؛ ارمغان مسافران تابستانی

نمادشناسی صحنه دایره شکل یا چهارگوشی که تکه روی آن هنرنمایی می‌کند نشانه‌هایی از زمان و مکان را در اعتقادات مردم از کهن‌ترین دوران بشری تا به امروز در بر می‌گیرد: پیدایش کائنات منحصرا با یک مربع صورت می‌گیرد و به تبع آن تمدن یکجانشینی نیز در مربع عکس می‌شود، در حالی که چادرها و سیاه‌چادرهای مهاجرت گران به نحو دایره هست. ضرباهنگ عمر دنیا، ضرباهنگ زندگی بشری و ماه‌های قمری همگی چهارگانی می باشند اما چهار فاز حرکت فصول به صورت دایره نشان داده می‌شود؛ صلیبی با دو قطر عمود بر هم تربیعی حقیقی در دایره فصول می‌سازد. شکل مربع واحد یکپارچه نیست. پس با زمان رابطه دارد و بالعکس ابدیت با شکل دایره نشان داده می‌شود، زیرا دایره، بعد از تقویم سال، ابتدا زمان و بعد ابدیت را می‌سنجد و درنهایت بی‌نهایت را تعیین می‌کند.در نتیجه مجموعه عروسک تکه از سه قسمت مجزا متشکل هست: اول عروسکی چوبی که به نحو بز بریده شده؛ دوم صفحه‌ای گرد یا چهارگوش که سوراخی در وسط آن تعبیه شده و سوم میله‌ای چوبی.
در حقیقت به رغم اجزای تشریح شده در ساختمان تکه، سازندگان آن اصراری بر طراحی آناتومی رئالیستی ندارند و ساختار خستین یکی از ویژگی‌های با اهمیت تکوین عروسک تکه به شمار می‌آید.استفاده از اشیا و تزیینات دم دست و هرآنچه امکان دارد در هر خانه‌ای یافت گردد، خصوصیت دیگر طراحی و ساخت این عروسک آیینی هست. اما به طور مستمر در هیکل و صورت این عروسک‌ها و خصوصیت پنهانی از حیات و زندگی یافت می‌شود که مخاطب، حتی هنگامی که هیچ حرکتی ندارد، آن را دریافت می‌کند.استفاده از نشانه‌های نمادین در آراستن این عروسک آیینی نشانگر اعتقادات و برگرفته از رسومات رایج در آذربایجان هست. تکه را طبق معمول با مخمل و پارچه و نوارهای رنگی و شاد، بخصوص قرمز، تزیین می‌کنند. رنگ قرمز علاوه بر گرمی و نشاطی که بهمراه دارد یکی از رنگ‌های مورد علاقه مردم آذربایجان هست. همان طور که در زمان‌های قدیم و گاه در دوره معاصر نیز لباس عروسان آذری به رنگ قرمز هست.

فلسفه آینه در «تکه»
استفاده نمادین از آینه در تنه عروسک تکه نشان از رابطه معنی آن با اندیشه و باورهای باستانی دارد. آینه از نظر واژه‌شناسی از ادونک  آمده که به معنای شکل و دیدار یکی از نیروهای تشکیل دهنده آدم هست. به همین علت آینه نمادی از آن هست که در بالای سفره نوروزی گذاشته می‌شود. آینه به طور مستمر نمادی از روشنایی و نور هست؛ همچنان که هنوز هم رسم حضور آینه علاوه بر سفره نوروز  سر سفره عقد هم استفاده می گردد.همراه شدن این آیین با واژگان آینه و تکم علاوه بر عروسک تکه اهمیت معنایی آینه را نیز گوشزد می‌کند. در قدیم و در میان اغلب فرهنگ‌های باستانی، گمان می‌شد که آینه خواص جادویی دارد و این مطلب با توجه به نقش مایه‌ها و نوشته‌های پشت آن به اثبات می‌رسد. شخص می‌توانست در آینه، آگاهی مختصری از همه دانش‌ها کسب کرد و به درون روح خود بنگرد. آینه می‌توانست ارواح خبیثه را هم در این جهان و هم در جهان دیگر دور کند. در هنر مسیحی، آینه‌ی بدون نقص مظهر مریم عذرا و بکرزایی اوست.