تاریخ: ۶:۴۱ :: ۱۳۹۶/۱۱/۰۴

عصرایران؛ مازیار فکری ارشاد*- ورزش و سینما دو پدیده با اهمیت و موثر اجتماعی می باشند که نگاه جوامع متفاوت را به خود جلب کرده اند. این دو پدیده در کنار تفاوت های ساختاری بنیادین، شباهت ها و نزدیکی هایی به هم یافته اند که همیشه پای قیاس را به میان می کشد. مهمترین وجه […]

عصرایران؛ مازیار فکری ارشاد*- ورزش و سینما دو پدیده با اهمیت و موثر اجتماعی می باشند که نگاه جوامع متفاوت را به خود جلب کرده اند. این دو پدیده در کنار تفاوت های ساختاری بنیادین، شباهت ها و نزدیکی هایی به هم یافته اند که همیشه پای قیاس را به میان می کشد.

مهمترین وجه شباهت ورزش و سینما، غلبه عنصر درام بر تمام اتفاقات یک مسابقه ورزشی و یا یک فیلم سینمایی هست. سینما که به طور اساسی بر کانون درام یونان باستان بنا شده و جذابیت مسابقات ورزشی هم به واقع شدن اتفاقات گاه غیرقابل حدس و یا احتمالات بعید هست که موقعیت هایی دراماتیک می آفریند. چه کسی توان دارد مدعا کند دیدار فینال چمپیونزلیگ ۲۰۰۵ میان لیورپول و آ ث میلان از پرحادثه ترین فیلم های سینمایی غافلگیری و هیجان کمتری داشته هست؟ یا درام کمرنگ تری در آن شکل گرفته و بیننده را میخکوب نکرده هست؟ علاوه بر آن مدت زمان یک مسابقه ورزشی ( بویژه فوتبال) و نرمال فیلم های سینمایی نزدیک هست که هردو ریشه در درام سه پرده ای ( هر پرده در یونان باستان نیز مدت زمانی در حدود سی دقیقه داشت) دارند. پیشرفت تصویربرداری و پخش تلویزیونی مسابقات ورزشی ، افزوده شدن فناوری های بصری روز، دوربین های روز به روز در حال افزایش حول زمین مسابقه و تدوین پویای عکس ها یک مسابقه ورزشی، اشاره به شباهت های فرمی این دو رشته را پرهیز ناپذیر می سازد.

سینما در طول دوران حیات صد و بیست و چند ساله خود به طور مستمر به ورزش و رقابت های ورزشی به عنوان دستمایه ای جذاب مراجعه کرده هست. اما حاصل این تبادل طبق معمول در سینما چشمگیر به نظر نمی آید و این نقطه ضعف سینما در پرداختن به ورزش هست. ورزش امری هست غیرقابل حدس که هرلحظه در آن رخدادی در حال واقع شدن هست که چند دقیقه پیش یا پس از ان در جریان نبوده. در نقطه مقابل سینمای داستان گو اصولا نقشه راهی به اسم فیلمنامه دارد که کلیه حوادث در آن از قبل حدس شده و به اصطلاح، از نقطه A به نقطه B حرکت می نماید. حال آنکه یک مسابقه ورزشی که به طور مثال با سوت داور از نقطه A به حرکت در می آید، در نقاط مختلفی توان دارد متوقف گردد و نقطه B فرضی، تنها یکی از احتمالات آن را در بر خواهد گرفت.

به همین سبب فیلم هایی که روند برپایی یک مسابقه ورزشی را به عکس می کشند، طبق معمول به سبب ضعف در بازتولید یک مسابقه ورزشی حقیقی، آثاری کم ظرافت و به دور از منشِ ناتورالیستی یک رخداد ورزشی به نظر می رسند. در برابر فیلم هایی که وقایع فرامتنی و پیرامونی ورزشی را نمایش می دهند، توان دارند جذابیت افزون تری برای توده بیننده دارا باشند. چون که به عکس ورزشکار، مربی، داور و تماشاگر یک رقابت ورزشی بُعد و عمق بیشتری می بخشند و وی را باورپذیر تر از عکس ها تلویزیونی مسابقات می سازند. حواشی یک رقابت یا یک ورزشکار و یک تیم و یا مسائل مدیریت و مربی گری دستمایه خوبی هست که سینما بویژه در دهه های موخر به خوبی از آن بهره جسته و آثاری شاخص هم در این رویکرد آفریده شده اند. لیست زیر تنها یک انتخاب شخصی از نگاه منتقد و روزنامه نگاری هست که ورزش را هم از دریچه نگاه سینمایی تعقیب می کند وگرنه فیلم های قابل تامل ورزشی به مراتب بیشتر از لیست ده تایی زیر می باشند.

۱– گاو خشمگین ( مارتین اسکورسیزی) : یک شاهکار تمام عیار سینمایی که نزدیک به چهار دهه بعد از ساخت، هنوز هم نیرومند و کوبنده به نظر می آید. فیلم مروری هست بر زندگی جیک لاموتا مشتزن افسانه ای آمریکایی از دریچه ذهن خلاق یکی از خوب ترین فیلمسازان همه دوران یعنی مارتین اسکورسیزی. این فیلم اقتباسی هست از کتاب خاطرات جیک لاموتا به اسم “گاو خشمگین: داستان من” این فیلم اقتباسی هست از کتاب خاطرات جیک لاموتا به اسم “گاو خشمگین: داستان من” و به زندگی ورزشی پر فراز و نشیب لاموتا در اوج دوران قهرمانی و سال های بازنشستگی او می پردازد. رابرت دنیرو برای بازی برتر در نقش لاموتا چند جلسه با او تمرین مشت‌زنی کرد و برای خوب تر نشان دادن وضع بدنی او بعد از دوران افول و قرار گرفتن در نقش، وزن خود را حدود ۳۰ کیلوگرم زیاد کرد.

۲- ۲- فرار به سوی برتری ( جان هیوستن): یک اثر دراماتیک جذاب و دیدنی که با حضور جمعی از خوب ترین فوتبالیست های حرفه ای تاریخ ساخته گردید. گروهی از نوابغ فوتبال مثل پله، بابی مور، اوسوالدو آردیلز، پل وان هیمست، کازیمیر دینا، مارک سامربی و جان وارک در این فیلم نقش اسیران جنگی متفقین را دارند که به وسیله سوابق حرفه ای خود قبل از واقع شدن جنگ جهانی، در قالب یک تیم گردهم آمده و مسابقه ای تاریخی را با تیم ملی فوتبال آلمان نازی برگزار می نمایند. هرکس چند مسابقه فوتبال را از نزدیک یا از تلویزیون دیده باشد، می داند که اتفاقات رخ داده در مسابقه ای که در فیلم شاهد آنیم، شباهت چندانی با مسابقات حقیقی ندارند و این نقطه ضعف بنیادی فیلم هست. اما با منطق سینمایی چیده شده حول این مسابقه و قصه جذاب و پرکشش فیلم، آن را برای هر مخاطبی به یاد ماندنی می سازد. 

3- 3- ارابه های آتش ( هیو هادسن) : فیلمی در مورد ورزش دو و میدانی و تنش های بالای رسیدن به عضویت تیم ملی دوو میدانی بریتانیا در رقابت های المپیک ۱۹۲۴٫ دو دونده بریتانیایی، یکی مسیحی و دیگری یهودی بر سر رسیدن به تیم ملی رقابتی فراتر از متن ورزش دارند و عاقبت هر دو به مدال طلای المپیک می رسند. همزمانی ساخت و نمایش فیلم با دوران اوج رقابت سباستین کو ( ریاست کنونی فدراسیون جهانی دو و میدانی) و استیو اووت در رشته های ۸۰۰ و ۱۵۰۰ متر و جنجال های رسانه ای متاثر از تقابل این دو، از نکات حاشیه ای بود که توجه عمومی به فیلم را نیز زیاد کرد. “ارابه های آتش” “ارابه های آتش” نامزد هفت پاداش اسکار گردید و چهار پاداش خوب ترین فیلم، فیلمنامه، طراحی لباس و موسیقی متن را از آن خود کرد. موسیقی متن فیلم ساخته ونجلیس دهه ها موسیقی دوست داشتنی برنامه های ورزشی صدا و سیما بود.

۴- ۴- فاکس کچر(بنت میلر): فیلمی که به زندگی، دوران اوج و عاقبت غم انگیز مارک و دیوید شولتز، دو برادر کشتی گیر نامدار آمریکایی می پردازد. یکی از انگشت شمار فیلم های هالیوودی که مبحث آن کشتی آزاد هست. « «فاکس کچر» که با فیلمنامه ای از مکس فرای و دن فاترمن (نویسندۀ فیلمنامه های کاپوتی و مانی بال) ساخته شده در بخش مسابقۀ کلیدی جشنوارۀ فیلم کن ۲۰۱۴ شرکت نمود و بنت میلر به علت آن جایزۀ خوب ترین کارگردانی را دریافت نمود. جان دو پان با دعوت از مارک شولتز و آوردن او به قلمرو خانوادگی و حرفه ای اش، نه فقط دنبال افتخارها و برتری های ملی و وطن پرستانۀ آمریکایی هست لکن هدفش کامجویی و پر کردن خلا عاطفی و روانی هست. او به رابطۀ عاطفی قوی بین دو برادر بشدت حسادت می کند و با همه قدرت مالی و حرفه ای اش اهتمام دارد آنان را از هم جدا کند و بین آنان خصومت به وجود بیاورد. 

5- 5- یونایتد نفرین شده( تام هوپر): یکی از خوب ترین فیلم هایی که در مورد ورزش فوتبال و حواشی آن ساخته شده هست. فیلم طبق رمانی نوشته دیوید پیس، در مورد حضور ۴۴ روزه ولی نافرجام برایان کلاف مربی بزرگ فوتبال بریتانیا در تیم لیدز یونایتد هست. بازیکنان قدیمی تیم که آن زمان از قدرت های برتر فوتبال جزیره بود، حضور یک مربی جوان و فعال در دسته های پایین تر را برنمی تابند. اما کلاف جوان واضحا مربی ای با ایده های نو و بلندپروازانه هست. کوشش او برای تثبیت خود به عنوان یک مربی مالک سبک در آن تیم لیدز یونایتد با اقتدار نافرجام هست و او تنها یک ماه و نیم در این تیم دوام نمی آورد. اما بریان کلاف بعدها به یکی از مهمترین مربیان فوتبال کشورش تبدیل گردد.

۶- ۶- شکست ناپذیر( کلینت ایستوود): فیلمی مؤثر در مورد نقش تیم ملی راگبی آفریقای جنوبی در تقویت اتحاد و حس همدلی مردم این کشور، بعد از کنار رفتن رژیم نژادپرست و تغییر معادله سیاسی کشور. نلسون ماندلا رهبر انتقلاب آفریقای جنوبی‌ می‌خواهد با استفاده از مسابقات جام جهانی راگبی ۱۹۹۵ اتحاد بین مردم آفریقای جنوبی را محکم سازد. آن هم در وقتی که او تازه از زندان آزاد شده و نژاد پرستی از بین رفته و مردم وی را به عنوان ریاست جمهور برگزیده‌اند. او تیم ملی راگبی کشور را در مسابقات جهانی به میزبانی آفریقای جنوبی پشتیبانی می کند و با قهرمانی تیم در این مسابقات، مردم کشور نیز با روحیه ای تازه و نوعدوستی به جای نفرت ورزی نژادی، به سوی آینده پیش می روند. عامل این وفاق ملی هم تیمی هست با اکثریت بازیکنان سفیدپوست، در کشوری با اکثریت ملت سیاه پوست. 

7- 7- در جست و جوی اریک ( کن لوچ) : فیلمی در مورد تنهایی و سرگشتگی غمبار یک هوادار حاشیه نشین منچستر یونایتد. این ماجرا و مشکلات دیگری که با پسر خوانده‌اش دارد وی را به بحرانی روحی می‌کشاند که باید تصمیم‌های تازه ای در زندگی و دیدگاهش به آن بگیرد. او تسلی خاطر و آرامشش را به نحو دور از انتظار ای دریافت می کند؛ فوتبالیست اسطوره‌ای دهه نود باشگاه منچستر یونایتد، یعنی اریک کانتونا، به نحو مرموزی دربرابر او ظاهر می گردد تا به وی مشاوره دهد. مرد که هوادار ابدی منچستر یونایتد هست با کمک اریک کانتونا سر و سامانی به وضع آشفته زندگی اش می دهد.

۸- ۸- بازی بُرد بُرد ( تام مک کارتی): یک کمدی دراماتیک که ورزش کشتی در آن نقش محوری دارد. فیلم داستان یک وکیل را حکایت می کند که همزمان مربی تیم کشتی یک دبیرستان هم هست. او در تیم خود با کشتی گیر نوجوانی برخورد می نماید که استعداد بسیاری از خود نشان می دهد و مربی هم ضمن برقرار کردن ارتباط دوستانه نزدیک با نوجوان و تبدیل شدن به مرشد و مشاورش، منفعت های مالی شخصی خود از این ارتباط ورزشکار/ مربی را هم دنبال می نماید. به موازات این داستان ورزشی، مربی با مشکلات خانوادگی خود هم دست و پنجه نرم می کند. فیلم بازی بُرد بُرد عکسی انسانی و نزدیک تر به حقیقت از یک محیط ورزشی در رتبه آموزشگاهی را به عکس می کشد. فضایی که هرچند غیر حرفه ای به نظر می آید اما در رشته هایی مثل کشتی در آمریکا، همین فضا سکوی پرتابی هست به سوی تیم ملی و مدال المپیک. 

9- 9- لیگی از آنِ خودشان (پنی مارشال) : فیلمی در مورد راه اندازی لیگ بیس بال بانوان در آمریکا. دردوران جنگ جهانی دوم زیادی از مردان جوان آمریکایی درگیر جنگ گردیدند و لیگ بیس بال – ورزش دوست داشتنی آمریکا در آن دوران- به تعطیلی کشانده گردید. مسئولان باشگاه های بیس بال تصمیم گرفتند لیگ بانوان را راه اندازی کنند تا این ورزش همگانی از رونق نیفتد. مربیان به سراسر کشور اعزام گردیدند تا استعدادیابی کنند. دو خواهر از ایالت اورگون هم به یک باشگاه می پیوندند و با مربی گری یک بازیکنان بزرگ قدیمی، که در دوران افول و سقوط حضور دارند در لیگ شرکت می کنند. اما در ادامه به سبب ضعف های مربی همیشه مست، عاقبت یکی از خواهران مربیگری تیم را برعهده می گیرد و به موفقیت می رسد.

۱۰- ۱۰- علی ( مایکل مان) : برخلاف اغلب فیلم های داستانی و مستندی که به وجه سیاسی و مذهبی کاسیوس کلی ( بعد از تشرف به دین اسلام با اسم محمد علی معروف شد) بوکسور افسانه ای تاریخ می پردازند، مایکل مان به سراغ وجه ورزشی او، رقابت ها و برتری های پرشمار و شکست های اندکش می پردازد. فیلم ” علی” فیلم ” علی” روی دوران قهرمانی محمد علی از سال ۱۹۶۴ تا ۷۴ معطوف شده و چهره این ورزشکار اسطوره ای را با همه خودبزرگ بینی ها، تحقیر رقبا، چهره فرامتنی رسانه ای و البته قدرت ها و دستاورد شگرف این ورزشکار نامدار به عکس می کشد. این فیلم هم هوشمندانه کمتر به سراغ به عکس کشیدن مسابقات می رود و می کوشد با نمایش حاشیه ها و مسائل مربوط به مسابقات، عکسی باور پذیر از محمد علی عرضه دهد.

* روزنامه نگار و منتقد سینما