تاریخ: ۲:۳۰ :: ۱۳۹۶/۱۰/۲۷

به گزارش راهنمای سفر من به نقل از خبرنگار اجتماعی خبرگزاری تسنیم،‌ پرونده  آرزو، پلنگ رودسر که روند زنده‌گیری، معالجه، بازپروری و رهاسازی‌اش یکی از پرمخاطب‌ترین خبر ها حیات وحش کشور شمرده می‌شد، پس از کشف لاشه این حیوان در ۲۸ آذر با انتشار گزارش کالبدگشایی لاشه این گزارش حکایت از درگیری مرگبار آرزو با […]

به گزارش راهنمای سفر من به نقل از خبرنگار اجتماعی خبرگزاری تسنیم،‌ پرونده  آرزو، پلنگ رودسر که روند زنده‌گیری، معالجه، بازپروری و رهاسازی‌اش یکی از پرمخاطب‌ترین خبر ها حیات وحش کشور شمرده می‌شد، پس از کشف لاشه این حیوان در ۲۸ آذر با انتشار گزارش کالبدگشایی لاشه این گزارش حکایت از درگیری مرگبار آرزو با پلنگی دیگر داشت که رویت آثار دندان نیش روی جمجمه و وجود موی پلنگ در دهان آرزو موید آن بود و شایعه به قتل رسیدن آرزو توسط تشی را که بعضی رسانه‌ها منتشر نموده بودند تکذیب می‌کرد.

پرسش‌هایی از این دست که آیا حیوان قدرت جسمانی لازم برای بقا در طبیعت را اکتساب کرده بود؟  آیا خوب تر نبود این حیوان به جای رهاسازی به باغ وحش جابه جا می‌شد؟ آیا قلاده ردیابی که به گردن حیوان انتصاب شده می‌تواند عامل شکست این پلنگ در درگیری با پلنگ رقیب شمرده گردد؟ آیا این تجربه، تصمیم‌گیری در مورد ها همانند آتی را تحت تاثیر قرار خواهد داد؟

 

به منظور بررسی این شبهات، خبرنگار اجتماعی خبرگزاری تسنیم، پرسش‌هایی از این دست که آیا حیوان قدرت جسمانی لازم برای بقا در طبیعت را اکتساب کرده بود؟  آیا خوب تر نبود این حیوان به جای رهاسازی به باغ وحش جابه جا می‌شد؟ آیا قلاده ردیابی که به گردن حیوان انتصاب شده می‌تواند عامل شکست این پلنگ در درگیری با پلنگ رقیب شمرده گردد؟ آیا این تجربه، تصمیم‌گیری در مورد ها همانند آتی را تحت تاثیر قرار خواهد داد؟، پرسش‌هایی را با محمدصادق فرهادی‌نیا، دانشجوی پسا‌دکتری جانورشناسی دانشگاه آکسفورد که سال ۹۳، پروژه ردیابی پلنگ‌های ایرانی در پارک ملی تندوره را زیر نظر سازمان مراقبت محیط زیست و به عنوان انتهاء نامه دوره دکتری شروع کرد و سال گذشته به انتهاء رسانده در میان گذاشت. تفضیل این‌گفت‌وگو را در ادامه می‌خوانید:

 

از همه ظرفیت‌ها برای رسیدن به خوب ترین نتیجه استفاده گردید

تسنیم: به عنوان یک جانورشناس که تجربه زنده‌گیری، انتصاب قلاده ردیاب و رهاسازی پلنگ‌های ایرانی را در کارنامه خود دارد، روند زنده‌گیری، معالجه و رهاسازی پلنگ رودسر را چگونه بررسی می‌کنید؟ آیا رهاسازی این پلنگ را تصمیم درستی می‌دانستید؟
تفضیل این‌گفت‌وگو را در ادامه می‌خوانید:فرهادی‌نیا: فکر می‌کنم، پرونده پلنگ رودسر یکی از ارزشمند‌ترین تجربیات کشور در حوزه حیات وحش هست که مهم‌ترین جهت آن استفاده از خرد جمعی هست. یکی از انگشت شمار مواردی که در آن از ظرفیت‌های دامپزشکان، علاقه‌مندان حیوانات، متخصص ها حیات وحش و مسئولین سازمان مراقبت محیط زیست برای رسیدن به خوب ترین نتیجه استفاده گردید. این همکاری‌ها و همفکری‌های سازنده علت گردید پلنگ رودسر کارایی ستون مهره‌های خود را بازیابد. پس از آن توان حیوان در شکار طعمه مورد بررسی جای گرفت و نتیجه رضایت‌بخش این تست علت گردید سازمان مراقبت محیط زیست با تشکیل کمیته‌ای تشکیل شده از کارشناسان و متخصص ها برای سرنوشت این حیوان تصمیم بگیرد و رهاسازی را انتخاب نماید. پس از رهاسازی هم، یک تیم پایش در اداره محیط زیست رودسر با دقت و حساسیت بسیار این جانور را کاوش می‌کردند.
 

پلنگ رودسر هر دو ریسکی را که برای رهاسازی پیش رو داشت با موفقیت پشت سر گذاشت

به نظر می‌رسد اعلام خبر فوت این پلنگ سرشناس، که از زمان زنده‌گیری تا به حال یکی از جذاب‌ترین و امیدوارکننده‌ترین خبرهای حیات وحش کشور را به خود اختصاص داده بود، علاوه بر دوستدران حیات وحش، مسئولین سازمان مراقبت محیط زیست را هم تا حدودی نسبت به رهاسازی جانواران وحشی در آینده دلسرد کرده. فکر می‌کنید انتهاء تلخ پلنگ رودسر، انتهایی بر انتخاب گزینه رهاسازی در مورد ها همانند خواهد بود؟
فرهادی‌نیا: فکر می‌کنید انتهاء تلخ پلنگ رودسر، انتهایی بر انتخاب گزینه رهاسازی در مورد ها همانند خواهد بود؟ ناگوار بودن و غلط بودن، دو معنا متمایز هست. فوت این پلنگ ناگوار بود، اما افرادی که از آزادسازی این جانور در نشست ها متفاوت پشتیبانی کردند، نباید در اینکه درست‌ترین تصمیم را گرفته‌اند به خود شکی راه دهند. دوم، اینکه جانور با این وضع نتواند شکار کند. خصوصا که شکار گراز دشوار هست و این پلنگ بنا بود در منقطه‌ای رهاسازی گردد که گراز از سایر طعمه‌ها فراوانتر هست.
آنالیز نوع جابجایی و حرکت جانور پس از رهاسازی، نمایش داد که جانور از نخستین روز رهاسازی تا روز آخر، الگوی جابجایی منظمی داشته هست. بررسی نقاط حضور جانور هم نمایش داد که حیوان در این مدت دست کم یک گراز شکار کرده بود. در یکی از نقاط حضور جانور سرگین پلنگ در بر دارنده موی گراز رویت گردید. پس نگرانی دوم هم در عمل برطرف شده بود. اما این پلنگ موفق شد.
وقتی که سازمان مراقبت محیط زیست، تصمیم‌گیری برای سرنوشت این پلنگ را مورد بررسی قرار داد، طبعا این دو خطر را قبول کرد و به این خطر تن داد. ریسک‌هایی که این پلنگ با موفقیت پشت سر گذاشت. اما قرار نیست پلنگ‌ها در زندگی طبیعی خود با هیچ خطری روبه‌رو نشوند و قرار هم نیست همه مخاطرات کنترل گردند. آنچه با اهمیت هست این هست که این پلنگ هر دو ریسکی که همه دلواپس بودند را با موفقیت رد نموده هست.

زیادتر بخوانید: پلنگ رودسر، توله گراز شکار نمود / آنالیز رفتاری و الگوی جابه‌جایی

برخوردهای خشونت‌بار درون‌گونه‌ای، رمز تلفات ماده پلنگ‌ها

تسنیم: یعنی به قتل رسیدن پلنگ‌ها در درگیری با یکدیگر بیشتر از آنچه گمان می‌کنیم رخ می‌دهد و ردی از آن باقی نمی‌ماند؟
اول اینکه تعداد پلنگهای نری که توسط آدم از پا در می آیند، دو برابر ماده‌ها هست. دوم اینکه در منطقه ای مثل تندوره با بیشترین جمعیت پلنگ، هر ساله دستکم ۶ تا ۷ توله با نسبت جنسی برابر متولد می‌شوند. طبق این چهار حقیقت، این سؤال مطرح می‌شود که درحالیکه نرها و ماده‌ها نسبت جنسیتی برابر متولد می‌شوند و نرها زیادتر از ماده‌ها تلفات دارند، به چه سبب نسبت جنسیتی پلنگ‌های بالغ برابر هست؟ چه عاملی جمعیت ماده‌های بالغ را کاهش می‌دهد که از آن بی‌خبریم؟ دلیلی که به عقیده من می‌رسد برخوردهای خشونت‌بار درون‌گونه‌ای هست.
بررسی‌هایی که در سال ۲۰۱۵ در جنوب آفریقا انجام گردید حکایت از آن دارد که از هر دو ماده پلنگ مجهز به ردیاب ماهواره‌ای، تقریبا یکی توسط سایر پلنگ‌ها کشته شده هست. این یعنی پلنگ‌ها نیمی از ماده‌های جمعیت خودشان را حذف می‌کنند.
 

شایعه جوجه تیغیِ پلنگ‌کُش

به عبارتی، این را باید بدانیم که از هر دو ماده پلنگی که توسط دوربین یا قلاده پایش می‌شوند، یکی شانس بالایی برای نابود شدن توسط سایر پلنگها دارد، درحالیکه نرها شانس بالاتری دارند که توسط عوامل انسانی ازپا در بیایند. آیا تیغ‌های تشی که در بدن پلنگ رویت می‌شود را می‌توان عاملی ولو ثانویه در فوت این حیوان دانست؟
تسنیم: قبل از انتشار عکس ها کالبدگشایی که حفره‌های جمجمه آرزو را به نمایش می‌گذاشت و کشته شدنش توسط حیوانی مثل پلنگ را تایید می‌کرد، شایعه هایی مبنی بر احتمال به قتل رسیدن آرزو توسط تشی یا به گفته بعضی جوجه‌تیغی در فضای سایبری منتشز شد. آیا تیغ‌های تشی که در بدن پلنگ رویت می‌شود را می‌توان عاملی ولو ثانویه در فوت این حیوان دانست؟فرهادی‌نیا: تشی چگونه با ایجاد آن زخم‌های سطی روی اندام غیرحیاتی یعنی دستها توان دارد این پلنگ را کشته باشد؟ تشی شکار رایجی برای پلنگ نیست. ولی این دلیلی نیست که پلنگی که سراغ تشی می‌رود از بین برود.

این مطلبو از دست ندید!  قزوین|دهکده طبیعت بیشتر از اندازه هزینه زا شده هست

تسنیم: با توجه به اینکه این پلنگ سال گذشته به سبب نزدیک شدن به جوامع انسانی در تله سیمی دستخوش شده بود می‌توان نتیجه گرفت که این منطقه به سبب عواملی مثل کم بودن طعمه، پلنگ‌ها را دچار مشکل می‌کند و پلنگ‌ها به اضطرار یا به سوی جوامع انسانی روی می‌آورند و یا در جانشان را رقابت‌هایی مرگبار از دست می‌دهند؟ آیا خوب تر نبود زیستگاهی دیگر برای رهاسازی پلنگ رودسر انتخاب می‌شد؟
در تندوره، دو تا از ۶ پلنگی که قلاده‌گذاری کردیم هر کدام یک بار تشی شکار نمودند و هر دو دست کم ۲ سال پس از شکار تشی زنده بودند. نزدیک به یک پنجم پلنگ‌های قلاده‌دار در تندوره خارج از پارک هم گذر می‌کردند در حالی که داخل پارک شکار می‌کردند.   درحال حاضر در کدام منطقه ایران هست که در گستره پراکنش پلنگ باشد، از طعمه مناسب بهره مند باشد و پلنگ نداشته باشد که بتوان آرزو یا پلنگ‌های همانند را در آن رهاسازی کرد؟! من جایی غیر از بعضی منطقه های کویری مثل یزد و اصفهان را نمی‌شناسم. اکنون در این شرایط کدام گزینه برای رهاسازی خوب تر هست؟ زیستگاه خود پلنگ که تماما به آن اشراف داشته یا بردن به منطقه‌ای کویری که اصلا شرایط زیستگاهی آنرا تجربه نکرده هست؟

قلاده ردیاب، عاملی موثر در فوت پلنگ‌ها؟

البته این یک حقیقت خوشحال‌کننده هست که در هر منطقه‌ای که پلنگ می‌تواند زندگی کند، جمعیتی از پلنگ وجود دارد و بجز بخش‌هایی از یزد و اصفهان به احتمال زیاد در منطقه های دیگر با انقراض بومی پلنگ روبه‌رو نیستیم. اکنون در این شرایط کدام گزینه برای رهاسازی خوب تر هست؟ زیستگاه خود پلنگ که تماما به آن اشراف داشته یا بردن به منطقه‌ای کویری که اصلا شرایط زیستگاهی آنرا تجربه نکرده هست؟تسنیم: تا به حال در کشور ۷  پلنگِ رشد یافته در طبیعت به گردنبند ردیاب ماهواره‌ای مجهز شده‌اند که دو مورد از آنان ماده بوده‌اند و هر دو پس از مدتی، طی درگیری با یک پلنگ دیگر از پای درآمده‌اند: ایران و آرزو. بعضی، وجود ردیاب را عاملی ثانویه در فوت این دو پلنگ‌ می‌دانند: گروهی از آنان این شبهه را مطرح می‌کنند که وجود گردنبند به عنوان یک جسم غیرطبیعی محتمل هست علت تحریک سایر پلنگ‌ها و عاملی برای بروز درگیری باشد. در این مورد چه می‌گویید؟
گروهی دیگر هم اعتقاد دارند گردنبند ردیاب در هنگام درگیری، امکان حرکت پلنگ را محدود کرده و در مقابله با پلنگ رقیب، یک امتیاز منفی به حساب می‌آید. در این مورد چه می‌گویید؟فرهادی‌نیا: ما در پروژه قلاده‌گذاری پلنگ‌های تندوره، روی شش پلنگ قلاده انتصاب کردیم که یکی از آنان ماده پلنگی به اسم ایران بود و در درگیری با یک پلنگ دیگر کشته گردید. آرزو هم هرچند، چند ماهی از طبیعت به دور بوده اما پلنگی بود که در طبیعت رشد یافته بود.
در مورد اینکه آیا قلاده عامل تحریک و هجوم سایر پلنگ‌ها می‌شود، باید گفت در دنیا هزاران حیوان به ردیاب مجهز می باشند و تا به حال به گردن حدود ۲۵۰ پلنگ قلاده ردیاب انتصاب شده اما اینکه قلاده علت هجوم سایر پلنگ‌ها می‌شود گزارش نشده هست. در مورد دو احتمالی که مطرح کردید باید بگویم در حالتی که قلاده موجب بروز مشکل در مشی و جابجایی جانور گردد باید جانور نسبت به زمان زنده گیری بسیار لاغرتر شده باشد (که در هیچکدام از این دو پلنگ کاهش وزنی رویت نشده)، نتوانسته باشد شکار کند (که هر دو شکار کرده بودند) یا در خلال جفتگیری با پلنگ نر، درگیری رخ داده باشد. ایران که به طور اساسی توسط یک ماده بالغ کشته شده هست و درباره آرزو نمی‌دانیم پلنگ کشنده نر بوده یا ماده.
به علاوه، اگر قلاده موجب تحریک همنوعان برای هجوم شده باشد، پس نباید در پلنگ های بدون قلاده چنین رخدادی رخ دهد، درحالی که قبل تر دو پلنگ دیگر در گیلان بی‌آنکه قلاده دارا باشند توسط پلنگ‌هایی دیگر کشته‌ شده‌اند.
اکنون بیایید از زاویه دیگر به سرنوشت این دو ماده پلنگ ببینیم: هنگامی تمام ظواهر دال بر آن می باشند که برخوردهای خشونت‌بار بسیاری بین ماده‌ها و سایر پلنگ‌ها در طبیعت وجود دارد، به چه سبب نباید به این فکر کرد که این دو پلنگ ماده حقیقت طبیعت زندگی پلنگ‌ها در ایران را نشان می دهند؟ اینکه یکی از عوامل با اهمیت تلفات پلنگ‌ها، به قتل رسیدن توسط سایر پلنگ‌ها هست. در مورد یوز هم همین گونه بود، نخستین بار که دوربین های تله‌ای در منطقه‌ای در یزد نمایش دادند که یوزها میان دو زیستگاه تردد کرده‌اند، کسی باور نمی کرد.

تسنیم: روش‌های به‌روزتری برای ردیابی حیات وحش ابداع نشده تا این احتمالات از میان برداشته گردد؟ به طور مثال وسایلی مثل میکروچیپ نمی‌توانند برای ردیابی حیات وحش مورد استفاده قرار دریافت کنند؟
فرهادی‌نیا: در ردیابی جانور، باید دو عنصر را در نظر گرفت: وسیله‌ای که نقطه حضور را برداشت می‌کند و وسیله‌ای که این نقطه را ارسال می‌کند. هر دوی آنان نیازمند ماه‌ها استفاده از باتری می باشند.

سه معیار برای انتخاب میان رهاسازی و اسارت

تسنیم: خوب تر نیست در مورد ها همانند، جانواران وحشی ‌که از طبیعت جدا می‌شوند به جای بازگردانده‌شدن به زیستگاهشان به منظور تکثیر در اسارت مورد استفاده قرار دریافت کنند؟
فرهادی‌نیا: تصمیم‌گیری درباره جانوری مثل پلنگ که از لحاظ حفاظتی حساس هست، نیازمند تصمیم گیری مورد به مورد هست و به سه نکته کلیدی منسوب هست:
نکته اول: جمعیتی که پلنگ از آن جدا شده. اگر جمعیت پلنگ در آن منطقه بشدت کم باشد، جدا کردن آن فرد توان دارد در بلندمدت بسیار مخاطره آمیز باشد. به طور مثال در بعضی از منطقه های مرکزی ایران، بشدت با کم بودن پلنگ نر رو به رو هستیم.
نکته دوم:  آیا این شخص، وحشی هست یا در اسارت بزرگ شده؟ آرزو هم علی الظاهر مربوط به محدوده‌ای با تراکم پلنگ کم بود و وجود این ماده بالغ می‌توانست برای افزایش جمعیت آن منطقه مفید باشد. اگر در اسارت بزرگ شده باشد، طبعا شانس اندکی برای بقا در طبیعت دارد.
ولی اگر وحشی بوده و سالهای بسیاری را طبیعت گذرانده باشد به چه سبب نباید به طبیعت بازگردد؟ آرزو تماما مصداق چنین فردی بود. اگر آن فرد یک معارض باشد که به طور مثال زندگی خود را با شکار گاو و گوسفند می‌گذراند، این شخص را در هر منطقه‌ای رهاسازی کنیم به احتمال زیاد دو مرتبه همین مشی را درپیش می‌گیرد. معارض‌ها را باید از طبیعت جدا کرد.
این سه مورد، توان دارد ما را برای تصمیم‌گیری در مورد سرنوشت یک پلنگ و انتخاب میان رهاسازی یا تکثیر در اسارت راهنمایی کند. رهاسازی یک تصمیم آسان نیست.

شادی استاد