بقعه شیخ صفی الدین اردبیل، فقیه و سرسلسله صفویه

صفویه که به پشتیبانى و جانفشانى گروهى از ترکمانان صوفى و شیعى موفق به ایجاد قدرتى جنگى، نظامى واحد و دولتى به کلى متمایز از تمام دولتهاى اسلامى مشابه خود شدند، از مشایخ خانقاه و اولاد شیخ صفى الدین ابواسحاق اردبیلى بودند که در عهد فرمانروایى ایلخانان مغول به طاعات و کرامات صوفیانه در تمام […]

صفویه که به پشتیبانى و جانفشانى گروهى از ترکمانان صوفى و شیعى موفق به ایجاد قدرتى جنگى، نظامى واحد و دولتى به کلى متمایز از تمام دولتهاى اسلامى مشابه خود شدند، از مشایخ خانقاه و اولاد شیخ صفى الدین ابواسحاق اردبیلى بودند که در عهد فرمانروایى ایلخانان مغول به طاعات و کرامات صوفیانه در تمام آذربایجان و گیلان و نواحى اطراف شهرت یافته بود.

شیخ صفى الدین که داماد و تربیت یافته شیخ زاهد گیلانى از مشایخ زهاد و صوفیه بزرگ عصر ایلخانان بود، در نواحى آذربایجان و گیلان و دیلمان و سرزمینهاى کرد نشین و در بین طوایف ترکمان نواحى اطراف، مریدان و تابعان بسیار داشت که غالبا” تربیت یافتگان شیخ زاهد گیلانى بودند و بعد از او به ارشاد یا وصیت خود او به حلقه یاران شیخ صفى پیوستند. بدین گونه درگاه شیخ در اردبیل در نزد مردم گیلان و دیلمان و آستارا هم مورد توجه و علاقه فوق العاده قرار گرفت؛ چنانکه در بین طوایف مرزى آسیاى صغیر نیز که آیین شیعه، اما غالبا” آمیخته با عقاید غلات در نزد آنها رواج داشت، به تدریج با پراکنده شدن آوازه شیخ، گرد او فراز آمدند.2016-09-02-13-40-02

بقعه شیخ صفی‌الدّین اردبیلی ، مجموعه‌ای از آرامگاه‌های بزرگان، مشایخ و سلاطین صفوی و فضاهای آیینی و عبادی در اردبیل می‌باشد. سابقه بخش‌هایی از این بنا به دوره خود شیخ صفی‌الدین (۶۵۰ـ۷۳۵)، عارف نامی ایرانی ، و فرزندان وی، شیخ صدرالدین موسی و خواجه علی سیاهپوش، می‌رسد. منزل و خانقاه شیخ صفی در همین مکان بود، و بنابر وصیّت خود او، جنازه‌اش را در اتاقی جنب خلوت‌خانه و باغچه و حوض‌خانه دفن کردند و بر قبر وی بنایی ساختند.

2016-09-02-13-28-34

از آن پس این مکان اهمیّت و قداست یافت و شماری از مشایخ و محارم خاندان صفوی و نیز شاه اسماعیل اول (حک :۹۰۷ـ۹۳۰) و گروهی از قربانیان جنگ‌های شیروان و چالدران در جوار مرقد شیخ دفن شدند. از زمان شاه طهماسب اول (حک: ۹۳۰ـ۹۸۴)، ساختمان بقعه توسعه یافت و محل امن و بست نیز به حساب آمد که برای ورود به آن، مراحل و مراتب هفتگانه طریقتی درنظر گرفته شد.

مجموعه آرامگاه شیخ صفی‌الدین اردبیلی از اجزا و عناصر معماری ویژه‌ای تشکیل یافته است :

سر‌در ورودی.
ورودی بقعه در جبهه شرقی میدان عالی قاپو قرار دارد که درِ دو لنگه چوبی آن به حیاط بزرگ باز می‌شود.
در مقابل این سردر، در جانب غربی همین میدان، سردر اصلی بقعه به نام عالی قاپو قرار داشته است که در دوران شاه عباس دوم (حک: ۱۰۵۲ـ۱۰۷۷) به دست یوسف شاه بن ملک صفیا ساخته شده بود.
این سردر در ۱۳۲۱ ش به کلی برچیده شد.

حیاط بزرگ.
در مدخل غربی بقعه، حیاطی مشجّر و مستطیلی به ابعاد حدود ۹۳۵ر۲۶ متر قرار دارد که در واقع حائلی است بین در ورودی و هسته مرکزی مجموعه. در دو جناح آن دو حوض سنگی هست که احتمالاً یادگار دوره صفوی است. دیوارهای آجری این حیاط، که روی ازاره سنگی بنا شده‌اند، طاقچه‌ها و طاق‌نماهایی دارند.2016-09-02-13-39-24

راهروِ میانی یا صحن کوچک.
در ضلع شرقی حیاط مشجّر بزرگ، سردر و دری کوچک، که با گچ و آجر رسمی بندی شده، این سردر از آنِ دوره قاجار است که به جای سردر قدیم‌تر دوره صفوی ساخته شده است.

چله‌خانه جدید
این بنا که احتمالاً قدیم‌ترین عنصر مجموعه است، بیشتر از دیگر بخش‌ها آسیب دیده و در حال حاضر حیاطی متروک و مربع شکل است که در جبهه غربی آن، حجره‌هایی با نمای آجری و طاق قوسی وجود دارد. در شمال غربی چلّه‌خانه و در یکی از حجرات که سقف آن ریخته است، بقایای پلکانی آجری به چشم می‌خورد که به طبقه فوقانی راه می‌برد، ازینرو به نظر می‌رسد که چلّه‌خانه درگذشته طبقه فوقانی نیز داشته است.
با توجه به نام و ترکیب ظاهری این بنا می‌توان آن را بخشی از خانقاه خود شیخ صفی دانست که به مراسم آیینی و چله‌نشینی و بیتوته دراویش اختصاص داشته است.
اطلاق نام قربانگاه به این مکان نیز از آنجاست که این محل بعد از دوره صفویه و پس از ویرانی به صورت قربانگاه در آمد.
چنانکه اطلاق واژه جدید به این فضا نیز از آنروست که چله‌خانه قدیم‌تری هم وجود داشته که امروز به صورت حجره‌هایی دو طبقه در جبهه شمال غربی صحن اصلی واقع شده است.

2016-09-02-13-36-23

مدخل صحن اصلی یا سردر عباسی.
این سردر که در عرضِ شرقی راهروِ میانی واقع شده، از نوک با مقرنس‌های بر روی هم تزیین شده و در پایانِ قسمت کاشیکاری شده آن و محلّ اتصال به درگاهِ سنگی، بر کتیبه‌ای کاشیکاری، نام شاه عباس و تاریخ ۱۰۳۶ نقش بسته است.

صحن اصلی یا حیاط داخلی.
این صحن، که به نام حیاط قندیل‌خانه نیز شناخته می‌شود، محوطه‌ای است مستطیل شکل به ابعاد بالغ بر ۵ر۳۰۱۶ متر که با تخته‌سنگ‌های صاف و صیقلی مفروش است و در مرکز آن یک حوض سنگی کم‌ عمق گلبرگی شکل با دوازده تَرک (شاید به نشانه دوازده فرقه قزلباش و یا دوازده امام شیعیان ) تعبیه شده است.
در گذشته یک حلقه چاه آب نیز در کنار این حوض وجود داشته که آب آن را تأمین می‌کرده، اما اکنون روی این چاه را پوشانده‌اند. ضلع غربی حیاط که سردر عباسی در آن قرار دارد، یک دیوار سراسری و طاق‌نمادار آجری است که با کاشی‌های معرّق تزیین شده است. این دیوار در قسمت شمالی به حجرات کوچک دو طبقه با سقف کوتاه ختم می‌شود که احتمالاً محل چلّه‌خانه قدیم بوده است.
پنجره‌های مشبّک کاشی، به شیوه گره‌چینی، نور لازم را به داخل اطاق‌ها می‌رساند.

2016-09-02-13-35-30

جنّت‌سرا
در ضلع شمالی صحن اصلی، ایوانی با در بزرگ چوبی اُرسی مشبّک قرار دارد.
در شمال این ایوان، که به مثابه شاه‌نشین است، درِ ارسی دیگری تعبیه شده که به ساختمانی گنبددار و هشت ضلعی موسوم به جنّت‌سرا باز می‌شود. بر دیواره‌های شمالی و غربی جنّت‌سرا درهایی برای راهیابی به اطاق‌های مجاور نصب کرده‌اند. درباره ساختار نخستین این بنا و تحولات و نیز کاربرد آن اطلاع دقیقی در دست نیست.
برخی پنداشته‌اند که این بنا از همان ابتدای ساخت (احتمالاً ۹۴۳ـ۹۴۷) گنبدی داشته و محل سماع درویشان بوده است، اما اولئاریوس که مشاهدات خود را از این بقعه در دوره صفویه بدقت نقل کرده، از گنبد جنّت‌سرا سخنی نگفته است؛ چنان‌که دلاواله نیز که در همان دوره بقعه شیخ صفی را دیده، جنّت‌سرا را مسجدی بی سقف خوانده است.

2016-09-02-13-38-05

دارالحدیث یا طاق متولّی.
طاق متولی در ضلع جنوبی صحن اصلی، قرینه و روبروی جنت‌سرا، واقع شده و مشتمل است بر درِ اُرسی مشبک بزرگ، ایوانی با طاق ضربی، و دو اتاق کوچک در دو سوی ایوان.
مقابر برخی از بزرگان صفوی نیز در دو سوی این بنا به چشم می‌خورد.
نمای بیرونی دارالحدیث با کاشی معرّق تزیین شده و در پیشانی بنا احادیثی از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به خط نسخ نقش بسته و وسط لچکی‌های درهای ورودی کوچک، در چهار لوحه عبارت «یا صفی‌اللّه» دو بار به صورت متقارن تکرار شده است. احتمالاً این مجموعه در اواخر دوره صفوی برای اقامت متولیان آستانه و برپایی جلسات درس و بحث ساخته شده است.2016-09-02-13-31-55

نمای بیرونی قندیل‌خانه.
قندیل‌خانه، در جبهه شرقی صحن اصلی، بنایی الحاقی است که بعد از ایجاد آرامگاه‌ها و چینی‌خانه و جنت‌سرا و، به احتمال زیاد، در زمان شاه طهماسب اول برای اتصال بناهای منفرد به یکدیگر ساخته شده است.
قسمت فوقانی نمای خارجی بنا با مقرنس‌های قطاربندی و نقوش و کتیبه‌هایی حاوی آیات قرآن در کاشی معرّق تزیین شده است.
دیوار آجری قندیل‌خانه ازاره سنگی پیش‌آمده سکّومانندی دارد.
بالای ازاره دو ردیف پنجره چوبی پنج تایی نصب شده که با فولاد مشبّک مسدود شده است. دور پنجره‌ها با کاشی‌های معرّق حاوی نقوش اسلیمی و گل و بته تزیین شده و بر بالای پنجره‌های پایینی نورگیرهایی از کاشی مشبک و کتیبه‌ای به خط ثلث به صورت قاب‌بندی وجود دارد.2016-09-02-13-29-34

درگاه ورودی قندیل‌خانه
در جبهه شمالی نمای قندیل‌خانه، طاق و سردر ورودی قندیل‌خانه واقع شده است. نمای این طاقِ بلند و جناغی تماماً با کاشی معرّق و کتیبه‌های مختلف تزیین شده است.
قوس طاق از نوع قوس‌های چهار مرکزی است و به دو ستون باریک مرمرین سفید با سرستون‌های مقرنس‌دار تکیه دارد. دو طرف درگاه دو نشیمن از سنگ‌های آذرین خاکستری، که سنگ شالوده درگاه نیز به شمار می‌آید، تعبیه شده است. پوشش ازاره درگاه نیز از سنگ‌های مرمر سفید است.
درِ ورودی و پنجره مشبک بالای آن درون طاق قرار دارد. پیرامون درگاه با کاشی معرّق و کتیبه‌هایی با خط ثلث زینت یافته است. در بالاترین قسمت کتیبه حدیث «انا مدینة‌العلم و علیٌ باب‌ها» نقش بسته است. در حاشیه مستطیل طاق، کتیبه‌ای حاوی عبارات صوفیانه و القاب و درجات و مقامات شیخ صفی دور تا دور چرخیده است.  درِ چوبی کوچک و ساده‌ای که جایگزین در نقره‌ای مشبّک شده (با تاریخ ۱۰۱۱ که در راهرو ورودی قندیل‌خانه نگهداری می‌شود)، به راهروی با سقف گچبری و کاشیکاری باز می‌شود که در مسیر آن تا حیاط شهیدگاه، دو اتاق وجود دارد. 2016-09-02-13-33-41
قندیل‌خانه یا دارالحُفّاظ.
این قسمت که نمازخانه نیز نامیده می‌شود، محل قرائت و تفسیر قرآن بوده است.
اطلاق نام قندیل‌خانه نیز به دلیل قندیل‌های نورانی آن‌جا بوده که روشنایی آستانه را تأمین می‌کرده است.
قندیل‌خانه تالاری است مستطیل شکل به ابعاد ۵ر۱۱۶ متر و دو فضای پیوسته در شمال و جنوب آن‌ که طاقی نیم‌گنبدی هر کدام را پوشش داده است.
سقفی نیز که نقشه این فرش در آن تصویر شده بود، در زلزله سال ۱۲۶۴ فروریخت. سقف فعلی احتمالاً در دوره قاجار یا در ۱۳۱۴ ش، ساخته شده است. دو نیم‌گنبد جنوبی و شمالی تالار که با گچ ساخته شده و روی آن‌ها با مقرنس و رنگ و روغن زینت یافته تا حدودی از سادگی سقف گچی فعلی کاسته است. قندیل‌خانه از طریق دو طاق‌نمای شرقی به چینی‌خانه راه پیدا می‌کند.  در قسمت شاه‌نشین نیز دری به محوطه داخل آرامگاه شیخ صفی و درهایی به آرامگاه شاه اسماعیل اول و محوطه حرم‌خانه باز می‌شود.  قندیل‌خانه را باید فضای حد فاصل حلقه‌های منفرد مجموعه دانست که به دستور شیخ صدرالدین موسی در حدود ۷۴۵ـ ۷۶۵ ساخته شده است.

2016-09-02-13-32-21

چینی‌خانه.
از بناهای اولیه مجموعه شیخ صفی است که احتمالاً قبل از احداث جنت‌سرا و قندیل‌خانه، و حتی شاید همزمان با گنبد اللّه اللّه ساخته شده باشد. این محل که‌ به‌ طور کاملاً نامتقارن به قندیل‌خانه راه پیدا می‌کند، در ابتدا محل اجتماع درویشان یا تالار مراسم (جمع‌خانه) بوده است. در دوران شاه عباس اول (حک: ۹۹۶ ـ ۱۰۳۸) با ایجاد تغییراتی در داخل آن، محل نگهداری کتب نفیس و اشیای قیمتی و چینی‌های سلطنتی شد.  این چینی‌ها از نوع ظروف مشهور به مینگ و سلادون به سفارش شاه عباس اول به دست صنعتگران چینی ساخته شده و همگی مهر شاهی و عبارت «وقف آستانه شیخ صفی نمود بنده شاه ولایت عباس» را دارند.

آرامگاه شاه اسماعیل.
این آرامگاه که از شاه‌نشین قندیل‌خانه به آن راه می‌یابند، اطاق کوچکی است به ابعاد ۵ر۲۵ر۳ متر با پوشش گنبدی آجری مستقر بر روی چهار پیلپوش (سه‌کنج) و چهار قوس متقاطع که از لبه هر سه کنج به لبه سه کنج دیگر زده شده است؛ به طوری که در منتهاالیه سقف، قوس‌ها به ستاره هشت گوش مقعّری تبدیل می‌شوند. در نمای بیرونی آرامگاه برجی استوانه‌ای به ارتفاع هشت متر بنا شده که گنبد عرق چینی کوچکی بر رأس آن قرار گرفته است.
روی گنبد و ساقه آن با کاشی‌های معقلی به رنگ‌های سفید و سیاه و زرد و فیروزه‌ای در متن آجری و به شکل‌های جناغی و شطرنجی‌های لوزی‌شکل تزیین شده است.2016-09-02-13-28-55

گنبد اللّه اللّه.
این گنبد که بر فراز آرامگاه برجی شیخ صفی قرار گرفته و در واقع هسته مرکزی مجموعه به شمار می‌رود، به دست صدرالدین موسی ساخته شده است.
نمای بیرونی آن برج آجری استوانه‌ای شکلی است به ارتفاع ۵ر۱۷ یا ۱۸ متر و محیط ۲۲ متر که بر روی قاعده سنگی هشت ضلعی قرار گرفته و به گنبدی کم‌خیز و عرق‌چینی شکل در بالا ختم می‌شود.
بر روی بدنه برج با کاشی معقلی فیروزه‌ای رنگ کلمه جلاله اللّه تکرار شده و بدین سبب آن را گنبد اللّه اللّه نامیده‌اند. 2016-09-02-13-30-00

شاید برج آرامگاه شیخ صفی همانند برج‌های آرامگاهی قرن‌های هشتم و نهم فاقد گنبد بوده یا گنبدی مخروطی‌شکل (رُک) داشته که در دوره صفوی به گنبد فعلی تغییر شکل داده است.
قبر شیخ در وسط محوطه هشت ضلعی، درون آرامگاه، با صندوق چوبی منبّت و خاتم‌کاری نفیسی پوشیده شده که در گذشته مرصع به جواهرات بوده است.
دیوارهای درون آرامگاه تا محل اتّصال آن‌ها به گنبد همه گچکاری شده و بر روی آن پرده‌هایی از جنس کرباس با نقوش اسلیمی و گل و بته به سبک نقاشی‌های دوره صفوی تزیین و به دیوارها میخکوب شده است.
زیر گنبد یک ترنج تزیینی بزرگ از گچبری رنگ‌آمیزی شده قرار دارد که با نقوش روی پارچه دیوارها هماهنگ است.  گویا قندیل با ارزشی از طلا و نقره در سقف آرامگاه نصب بوده که در حال حاضر اثری از آن بر جا نیست.

حرم‌خانه.
در ضلع شرقی شاه‌نشین قندیل‌خانه، یک در نقره‌ای به راهروی با سقف کوتاه باز می‌شود که کف آن با کاشی‌های خشتی دوره صفوی فرش شده است. در طرفین راهرو دو قبر با سنگ مرمر وجود دارد.
این راهرو از سمت شرقی به اتاقی مربع شکل با طاقی کوتاه می‌رسد که کاربرد آن مشخص نیست و قبری نیز در آن‌جا به چشم نمی‌خورد. در ضلع جنوبی این اتاق دری نسبتاً کوتاه از چوب گردو که به شیوه لاکی با گل و پیچک و آب طلا تزیین شده به راهروی کوتاه باز می‌شود و راه به حرم خانه می‌برد. حرم‌خانه فضایی است مربع شکل به اضلاع ده متر که یک گنبد ساده آجری نیم‌کره آن را پوشش داده است.
این گنبد در ۱۳۳۶ ش بر جای گنبد اصلی و به تقلید از آن ساخته شده است.  کاشیکاری و اجزای تزیینی گنبد اولیه بازسازی نشده و فقط زیر گنبد و دیوارهای حرم‌خانه با گچ اندود شده و حتی کتیبه ساقه داخلی گنبد هم که فقط بخش کمی از آن پابرجاست، همچنان باقی‌مانده است. نام حرم‌خانه شاید به آن دلیل باشد که نخست همسر شیخ صفی در آن‌جا دفن شده است؛ گرچه بعدها تعدادی از مردان خاندان صفوی نیز در مجاورت وی مدفون گردیده اند.  در حال حاضر تعداد ده قبر در حرم‌خانه موجود است که به محارم و بزرگان خاندان صفوی تعلق دارد.2016-09-02-13-31-08

شهیدگاه.
محوطه‌ای که امروزه در مشرق و شمال بنای چینی‌خانه واقع شده به حیاط و گورستان شهیدگاه معروف است.
شهیدگاه در اصل گورستان عمومی مجاور آستانه بوده اما در ۹۱۵، پس از غلبه شاه اسماعیل اول بر فرخ‌یسار شیروان شاه ، اجساد سرداران شیخ حیدر که در جنگ‌های شیروان کشته شده بودند به این مکان منتقل و مدفون شد.

2016-09-02-13-36-50 2016-09-02-13-33-04